Đền Đức Đại Vương tại thôn Bình Thắng, xã Cẩm Bình, tỉnh Hà Tĩnh

Theo truyền ngôn dân gian cùng các tư liệu hiện còn lưu giữ tại di tích, Đền Đức Đại Vương được khởi dựng vào thời Nguyễn, là nơi nhân dân thôn Yên Ốc xưa thờ vị thần có mỹ tự “Tĩnh hậu trung đẳng thần”, được triều đình phong sắc và tôn làm Thành hoàng của làng. Theo hệ thống mỹ tự phong thần dưới triều Nguyễn được ghi trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, “Tĩnh hậu” là mỹ tự dành cho các vị thần thuộc loại Thổ thần, tức thần Đất, vị thần cai quản và bảo hộ vùng đất cư trú của cộng đồng làng xã. Việc phụng thờ vị thần này cho thấy Đền Đức Đại Vương chính là trung tâm của tín ngưỡng thờ Thổ thần - một loại hình tín ngưỡng dân gian có cội rễ sâu xa trong đời sống cư dân nông nghiệp Việt Nam.

Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, đất đai là nguồn sống căn bản, là nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. Bởi vậy, cư dân từ lâu đã hình thành quan niệm tôn kính thần Đất như lực lượng siêu nhiên bảo hộ mùa màng, che chở cho dân làng được bình yên, no đủ. Với cư dân Yên Ốc xưa – một làng cổ được hình thành trong quá trình khai khẩn, mở mang đồng ruộng ở vùng đất phía nam Hà Tĩnh – tín ngưỡng ấy càng có ý nghĩa đặc biệt. Qua bao đời quai đê lấn biển, khai hoang lập ấp, cư dân nơi đây đã gửi gắm niềm tin và lòng tri ân vào vị thần cai quản vùng đất mình sinh sống, từ đó dựng nên nơi thờ tự linh thiêng để phụng thờ. Đền Đức Đại Vương ra đời trong bối cảnh ấy và dần trở thành trung tâm sinh hoạt tâm linh của cả cộng đồng.

Sắc phong tại di tích

Giá trị lịch sử nổi bật của di tích được minh chứng rõ nét qua đạo sắc phong triều Nguyễn hiện còn lưu giữ tại đền, ban vào năm Khải Định thứ 9 (1924). Nội dung sắc phong cho biết triều đình chuẩn cho thôn Yên Ốc tiếp tục phụng thờ vị thần bản cảnh, gia tặng mỹ tự “Tĩnh hậu trung đẳng thần”, ghi nhận vị thần có công “hộ quốc tý dân”, linh ứng giúp dân giúp nước. Đây là tư liệu Hán Nôm quý giá, không chỉ xác nhận tính chính thống của việc thờ thần tại địa phương mà còn phản ánh mối liên hệ mật thiết giữa tín ngưỡng dân gian làng xã với hệ thống quản lý thần điện của nhà nước phong kiến.

Bên cạnh việc thờ thần Thổ địa, về sau Đền Đức Đại Vương còn phối thờ một nhân thần mang tước hiệu “Lễ khoa đô cấp sự trung, Dương Hùng công nghĩa tiết trung Đại thần”. Qua khảo cứu các tư liệu Hán Nôm và đối chiếu sử liệu, nhân vật này được xác định là Lê Lan Hinh – vị tiến sĩ đỗ khoa Hồng Đức năm thứ 15 (1484) dưới triều vua Lê Thánh Tông, từng giữ chức Lễ khoa đô cấp sự trung rồi thăng đến Lễ bộ Thượng thư. Theo truyền thống địa phương, ông từng có công trong quá trình kinh lý, ổn định dân cư và góp phần mở mang vùng đất này khi thực thi công vụ tại Hoan Châu xưa. Để tưởng nhớ công lao ấy, nhân dân địa phương đã hợp tự thờ ông tại đền. Việc phối thờ nhân thần bên cạnh thần bản cảnh phản ánh đặc điểm phổ biến trong tín ngưỡng làng xã Việt Nam – nơi thần linh tự nhiên và những nhân vật lịch sử có công với dân, với nước cùng được tôn vinh trong một không gian thờ tự thống nhất.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Đền Đức Đại Vương còn là không gian văn hóa tín ngưỡng sống động, nơi bảo lưu nhiều tập tục truyền thống của cư dân địa phương. Trước Cách mạng tháng Tám, tại đây từng diễn ra nhiều lễ thức quan trọng trong năm như lễ Khai hạ, lễ thượng nguyên, lễ hạ điền, tế lục ngoạt… gắn với nhịp sống nông nghiệp và chu kỳ mùa vụ. Dẫu trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, đến nay người dân vẫn duy trì lễ Khai hạ vào ngày 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm như ngày hội lớn của làng. Trong không gian linh thiêng của đền, dân làng thành kính dâng hương, tế lễ cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no; sau phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động văn hóa dân gian như hát dân ca, đấu vật, cờ người, trò chơi truyền thống… tạo nên không khí đậm đà bản sắc quê hương.

Về phương diện kiến trúc, mặc dù đã qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo bằng vật liệu hiện đại, Đền Đức Đại Vương vẫn giữ được bố cục tổng thể của một công trình tín ngưỡng truyền thống với hệ thống nghi môn, tắc môn, bái đường, thượng điện, nhà quan tả, nhà quan hữu, miếu hội đồng… được sắp xếp đăng đối trên trục thần đạo, tạo nên không gian thờ tự trang nghiêm, bề thế. Trong thượng điện hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật thờ tự như long ngai, bài vị, đỉnh đồng, lư hương, cùng các hoành phi câu đối chữ Hán mang giá trị lịch sử và nghệ thuật.

Trải qua thời gian, Đền Đức Đại Vương vẫn giữ vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần của cư dân địa phương. Không gian ấy không chỉ lưu giữ ký ức cộng đồng về quá trình mở đất, lập làng của cha ông mà còn là nơi kết nối các thế hệ trong cùng một mạch nguồn văn hóa truyền thống. Trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa đang tác động mạnh mẽ đến đời sống nông thôn, sự hiện diện của ngôi đền càng cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng dân gian và nhu cầu gìn giữ căn tính văn hóa của cộng đồng cư dân làng xã.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và khoa học, Đền Đức Đại Vương không chỉ là một di tích tín ngưỡng của riêng thôn Bình Thắng hay xã Cẩm Bình, mà còn là một minh chứng sinh động cho lớp trầm tích văn hóa làng xã truyền thống của vùng đất Hà Tĩnh. Việc bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di tích vì thế không chỉ góp phần gìn giữ một không gian tín ngưỡng cổ truyền, mà còn là cách để lưu giữ ký ức văn hóa, lịch sử của cộng đồng trên hành trình phát triển hôm nay.

Bạch Dương