Lâu nay, tôi chỉ biết Hương Sơn qua những thông tin báo chí và những chuyến qua Hương Sơn trong thời gian công tác nằm vùng Lào. Lần này bạn hẹn tôi về thăm Hương Sơn tham quan những làng nghề nức tiếng như Làng nghề mật ong Hương Sơn - sản phẩm OCOP 3 sao; Làng nghề tinh bột nghệ Hương Sơn - sản phẩm OCOP 3 sao, làng nghề nhung hươu Hương Sơn - sản phẩm OCOP 3 và 4 sao... OCOP được tỉnh Hà Tĩnh đưa vào thành một trong những chương trình quan trọng của tỉnh, nhằm phát triển kinh tế, xây dựng Nông thôn mới; tạo ra nhiều việc làm cho người dân nông thôn từ đồng bằng đến vùng núi cao biên giới và kích cầu các điểm du lịch hấp dẫn.

Giữa đại ngàn Hương Sơn - Người cựu chiến binh gìn giữ hương vị rừng

Thôn Chế Biến, một cái tên rất lạ ở xã Sơn Kim 2, tỉnh Hà Tĩnh, trước khi sắp xếp thành địa phương hai cấp thì trước đây thuộc Nông trường chè và là khu chế biến nên người dân đặt cho cái tên thôn Chế biến. Ông Nguyễn Trí Thức, một cựu chiến binh tại thôn cho biết, hồi đó có ai chia đất đâu, thấy tiện thì làm nhà, rồi ông dơ tay vẽ một vòng bao la. Toàn bộ cái hồ này là của nhà tui đó, cả khu đồi rừng này nữa. Không ai tranh phần à ông? Tôi hỏi. Làm gì có ai, đất hoang hóa, ở cho là may rồi. Những vùng này có người ở nó ấm áp hẳn lên chứ không thì hoang dã lạnh lẽo lắm, người ta ai cũng thích xong nhiệm vụ là về thành phố. Tôi là một trong những người ở lại xây dựng thôn xóm. Tôi nhìn bao quát, ngôi nhà ông nằm lọt thỏm giữa bạt ngàn xanh rộng cả héc ta. Nào hồ nước, nhà nổi, bờ rào, cây cảnh, bầu ong. Giữa hồ ông còn dựng một cái đảo nhỏ có thuyền chân vịt... như một khu du lịch sinh thái thu nhỏ.

Ngồi giữa thủy tạ lòng hồ, nhâm nhi cốc chè xanh mật ong do chính tay ông pha, ông kể, mình đi lính bốn năm đóng quân ở Campuchia, đến khi phục viên lại trở về đây, định cư lập nghiệp. Ông bảo, cần gì phải đi làm ăn xa mới là chí lớn. Quê mình có tiềm năng thiên nhiên ưu đãi, nếu biết khai thác sẽ ít nơi sánh được, thế là ông lao vào mày mò học cách nuôi ong. Suốt gần hai thập kỷ, dù cố gắng lắm cũng chỉ đủ ăn và tích lũy một ít do thiếu kiến thức chăm sóc và kỹ thuật tạo giống ong. Bước ngoặt đến với ông là vào năm 2022, khi ông được tham gia lớp tập huấn nuôi ong do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hà Tĩnh tổ chức, mà trực tiếp hướng dẫn là anh Nguyễn Văn Cường người cùng huyện. Từ đó, ông mạnh dạn đầu tư, phát triển quy mô hơn 200 đàn ong, đến nay ông đã biết cách sản xuất mật ong năng suất, chất lượng cao và biết tạo ong giống bán cho các cơ sở nuôi ong.

Nhờ hướng đi bền vững, mỗi năm gia đình ông Thức có doanh thu hàng trăm triệu đồng, tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương và góp phần lan tỏa giá trị của sản phẩm OCOP Hà Tĩnh kết tinh từ thiên nhiên, trí tuệ và nghị lực của con người vùng biên giới.

- Để có được những giọt mật ong chất lượng cao, mình rất quan tâm chú trọng từ kỹ thuật nuôi, tách đàn cho đến tạo chúa nhân giống - khâu quan trọng quyết định năng suất của đàn ong. Nhờ kinh nghiệm tích lũy, từ một đàn ong ban đầu, mình có thể tạo được khoảng 40 ong chúa để lập đàn mới - ông Nguyễn Trí Thức chia sẻ.

Vừa nhẹ tay như múa, ông lật tấm che kiểm tra tổ ong và nói: “Ong chúa phát ra mùi, chính mùi hương đó là tín hiệu điều hành cả đàn. Mỗi con chúa có mùi khác nhau, và ong thợ chỉ nghe theo “mệnh lệnh” từ mùi đó. Dù bay đi kiếm mật cách tổ hơn hai cây số, chúng vẫn tìm được đường về chính xác nhờ mùi của ong chúa, ong nó lạ lắm, con nào thì về tổ đó, chúng không đi nhầm” - Ông cười hiền, mắt ánh lên niềm say mê mãn nguyện với nghề nuôi ong.

Không chỉ chăm chút trong khâu nuôi, ông Nguyễn Trí Thức còn đặc biệt kỹ lưỡng ở giai đoạn thu hoạch và chế biến mật ong. Ông cho biết, mỗi lần thu mật, ông sử dụng máy ly tâm hiện đại để tách mật ra khỏi tổ, sau đó đưa vào hệ thống lọc khép kín nhằm loại bỏ tạp chất và bọt khí. Tiếp đó, mật ong được khử trùng, diệt khuẩn đúng quy trình, giúp sản phẩm giữ trọn hương vị tự nhiên, đồng thời đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và kéo dài thời gian bảo quản.

Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình kỹ thuật, đến tháng 7/2024, sản phẩm “Mật ong Thức Dung” của cựu chiến binh Nguyễn Trí Thức được công nhận OCOP 3 sao của tỉnh Hà Tĩnh. Từ đó, thương hiệu của ông đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, đặc biệt là các tỉnh phía Nam - nơi người tiêu dùng ưa chuộng mật ong rừng nguyên chất.

- Ong của tôi nuôi trong rừng như anh thấy đó, nên chất lượng mật rất đảm bảo, nó chính là mật ong rừng đó. Khi đã trở thành thương hiệu, tôi lại luôn chú trọng việc nâng cấp bao bì, cải tiến mẫu mã. Tôi mong thương hiệu mật ong quê hương Hương Sơn sẽ có chỗ đứng bền vững và được khách hàng cả nước tin dùng. Ông Nguyễn Trí Thức hào hứng.

 Ông Thức giới thiệu về công nghệ xử lý nâng cao chất lượng và thời gian bảo quản mật ong. Ảnh: PV

Tôi lại nhìn ra cái hồ nước bao la, cảm phục người cựu chiến binh đã từng nỗ lực vượt mọi khó khăn thiếu thốn để xây dựng thương hiệu và cơ ngơi khang trang giữa không gian ngút ngát bởi cây cối, hoa lá và các sản phẩm từ ong. Ngày cuối tuần nên ngôi nhà ông rộn tiếng cười vui trẻ nhỏ, mấy đứa cháu và vợ chồng con trai từ thành phố Hà Tĩnh về thăm, nghỉ ngơi thư giãn.

“Chiến Sơn” - Thương hiệu nhung hươu miền sơn cước Hà Tĩnh

Nằm bên tuyến Quốc lộ 8, hướng về phía biên giới Việt - Lào, Cơ sở nhung hươu Chiến Sơn nổi bật với tấm biển lớn in hình Danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, tạo ấn tượng cho du khách, như một biểu tượng cho nghề dược truyền thống Hương Sơn, biểu đạt sự tận tâm với sức khỏe con người. Chủ cơ sở là anh Trần Đình Chiến, người con của vùng đất Hương Sơn.

Nhiều năm qua, thương hiệu Nhung hươu Chiến Sơn đã khẳng định uy tín trên thị trường, liên tiếp đạt chứng nhận OCOP 3 sao, 4 sao và nhiều giải thưởng chất lượng, được phân phối rộng rãi trên khắp các tỉnh, thành. Anh Chiến cho biết, các sản phẩm của cơ sở đều được chế biến từ nguồn hươu nuôi trong trang trại và từ người dân địa phương, đảm bảo quy trình chăn nuôi sạch, an toàn và thân thiện với môi trường.

Hiện tại, trang trại của anh có hơn 200 con hươu, bên cạnh đó anh còn thu mua ổn định nhung tươi từ hàng trăm hộ dân trong khu vực. Hầu hết các hộ chăn nuôi ở Hương Sơn vẫn duy trì phương pháp nuôi hươu truyền thống, mỗi hộ nuôi từ 5-10 con, tạo nên chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ bền vững. Nhờ nguồn nguyên liệu dồi dào, mỗi năm cơ sở Chiến Sơn có thể chế biến từ 3 đến 5 tấn nhung hươu mang đến thị trường những sản phẩm đặc trưng, đậm đà hương vị núi rừng Hà Tĩnh.

Chiến nhìn phong độ tươi tắn, anh cho biết, đời mình cũng thăng trầm lắm. Có đợt anh sang tận đất Lào đầu tư khai thác mỏ, nhưng chỉ chịu được mấy tháng, chấp nhận thua lỗ về quê. Anh chợt nhận ra, Hương Sơn quê anh nổi tiếng đặc sản nuôi hươu lấy nhung, nếu biết vận dụng sáng tạo thì đây có thể sẽ là mấu chốt làm giàu. Thế là anh vay vốn lập trang trại, học theo kỹ thuật chăm sóc, nhân giống hươu và từ đó Cơ sở nhung hươu Chiến Sơn được khách hàng biết đến. Dần dà, anh vươn thị trường bằng các cách truyền thông, tham gia các hội chợ quảng bá sản phẩm. Các sản phẩm được thị trường ưa chuộng nhất của cơ sở Chiến Sơn là rượu nhung hươu, cao nhung hươu và lát nhung tươi, trong đó sản phẩm nhung hươu tán bột đã được chứng nhận OCOP 4 sao, còn các sản phẩm khác đạt OCOP 3 sao.

“Hà Tĩnh đánh giá và cấp chứng nhận OCOP rất chặt chẽ, nên mỗi sản phẩm được xếp hạng là cả một quá trình nỗ lực, đầu tư nghiêm túc từ chất lượng đến quy trình sản xuất,”  anh Chiến nhấn mạnh. Hiện nay, thương hiệu Nhung hươu Chiến Sơn đã được khách hàng trong và ngoài tỉnh biết đến rộng rãi với tên giao dịch chính thức là Công ty Cổ phần Nông nghiệp Hương Sơn, có địa chỉ tại thôn Hội Sơn, xã Kim Hoa, huyện Hương Sơn (cũ), nay là xã Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh - một điểm đến quen thuộc của những người yêu thích sản phẩm đặc sản vùng núi Hương Sơn.

Người phụ nữ bản lĩnh vượt qua chính mình ở miền sơn cước

Cũng trên tuyến Quốc lộ 8, tại thôn 5, xã Sơn Trà, huyện Hương Sơn (cũ), tỉnh Hà Tĩnh, có một cơ sở nhỏ nhưng luôn đỏ lửa sản xuất quanh năm - Cơ sở tinh bột nghệ và tinh bột sắn dây của chị Võ Thị Thu Hằng.

Chị Võ Thị Thu Hằng, quê gốc huyện Hương Khê, về làm dâu ở Hương Sơn. Những năm đầu lập nghiệp, cuộc sống gia đình chị gặp muôn vàn khó khăn, khi cả hai vợ chồng đều mang trong mình những vấn đề sức khỏe, không thể lao động nặng hay làm việc dài ngày. Thế nhưng, chính trong hoàn cảnh ấy, chị đã tìm ra hướng đi mới, bắt đầu từ nhu cầu chăm sóc sức khỏe cho chính gia đình mình.

Tôi nhận thấy nghệ nếp đỏ và sắn dây - hai loại cây quen thuộc của vùng miền núi Hương Sơn có giá trị dược liệu cao, nên bắt tay học hỏi, mày mò làm tinh bột nghệ nguyên chất để sử dụng. Sau một thời gian kiên trì, điều kỳ diệu đã đến, khi tôi dùng sản phẩm này nhận thấy sức khỏe của hai vợ chồng dần hồi phục. Chỉ kể. - Tin tưởng vào công dụng từ sản phẩm tự tay mình làm ra, tôi quyết định thành lập cơ sở sản xuất tinh bột nghệ và sắn dây sạch, để phục vụ gia đình vừa giúp người tiêu dùng có sản phẩm an toàn, tạo sinh kế ổn định cho gia đình. Chị kể một cách say sưa, có lúc mặt chị nhăn lại rồi thả ra nụ cười hiền hậu. Chắc vì thế mà vợ chồng tôi sinh được bốn đứa con. Chị vừa kể vừa e thẹn, dí dỏm. Chắc do dùng sản phẩm tinh bột nghệ nên mới khỏe thế - Tôi đùa. Chị vẫn kể một cách nghiêm túc.

Nhờ chọn hướng đi đúng và kiên trì giữ chữ “tín” trong từng sản phẩm, thương hiệu, nên tinh bột nghệ Võ Thị Thu Hằng ngày càng được khách hàng khắp mọi miền tìm đến.

Tôi nhận ra, sản phẩm của chị không chỉ mang đậm hương vị tự nhiên, mà còn chứa đựng câu chuyện về ý chí vươn lên, nghị lực sống, khát vọng và niềm tin của người phụ nữ bản lĩnh, giàu nghị lực. Không chỉ dừng lại ở việc ổn định cuộc sống, chị Võ Thị Thu Hằng còn từng bước khẳng định ý chí khởi nghiệp nơi miền sơn cước. Tại Hội thi sản phẩm nghệ Hà Tĩnh, sản phẩm tinh bột nghệ nguyên chất của chị đã được công nhận đạt chất lượng OCOP 3 sao. Bên cạnh đó, chị Võ Thị Thu Hằng còn được Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Hà Tĩnh trao tặng Giải thưởng Khởi nghiệp sáng tạo, ghi nhận hành trình vượt lên hoàn cảnh để khẳng định giá trị bản thân và đóng góp cho cộng đồng. Ghi nhận ấy muốn nói lên rằng chị là tấm gương phụ nữ tiêu biểu mang lại việc làm ổn định cho nhiều lao động nông thôn miền núi, góp phần nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống gia đình và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Người thầy ong và hành trình OCOP 4 sao

Tôi đặc biệt chú ý và muốn tìm gặp anh Nguyễn Văn Cường - Giám đốc HTX Mật ong Cường Nga tại xã Quang Diệm cũ - Cơ sở đầu tiên của Hà Tĩnh có sản phẩm mật ong đạt chuẩn OCOP 4 sao năm 2024, người được cựu chiến binh Nguyễn Trí Thức tôn vinh thầy dạy kỹ thuật nuôi ong cho mình. Cường còn trẻ, xông xáo và hiện đang làm cán bộ văn hóa xã sau khi thực hiện địa phương hai cấp. Để có được thành công này, anh Nguyễn Văn Cường đã kiên trì đầu tư toàn diện, từ khâu chọn giống ong chất lượng cao, đến quy trình thu hoạch, chế biến và đóng gói sản phẩm theo chuỗi khép kín, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và giữ trọn hương vị mật ong tự nhiên.

Hiện HTX có hơn 1.500 đàn ong cho sản lượng mật ổn định, đồng thời mở rộng hoạt động kinh doanh ong giống và cung ứng dụng cụ ngành ong cho bà con trong vùng. Không chỉ tập trung vào sản xuất, anh Cường còn đặc biệt chú trọng đào tạo kỹ thuật, thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, hướng dẫn nông dân cách chăm sóc và nhân đàn đúng chuẩn, góp phần phát triển nghề nuôi ong bền vững tại Hương Sơn.

Ông Nguyễn Trí Thức, chủ cơ sở Mật ong Thức Dung, bảo nếu Nguyễn Văn Cường không truyền thụ nghề thì làm gì ông có bước ngoặt năm 2022 phất lên nhờ nghề nuôi ong, làm gì ông biết được thế nào là tạo chúa cho ong để tách đàn. Ông luôn bảo đây là “người thầy đầu tiên” đã giúp ông tiếp cận kỹ thuật nuôi ong hiện đại, một mối kết nối đẹp giữa tình đồng hương, đồng nghiệp và tinh thần chia sẻ cộng đồng, cùng phát triển.

Gọi cho Nguyễn Văn Cường, anh cho biết đang đi thành phố Hà Tĩnh có đám cưới, lát tranh thủ gặp nhau giữa đường về nhé.

Cuộc gặp chớp nhoáng khi Cường vừa xuống cao tốc, anh chia sẻ: -Tôi quan niệm nghề nuôi ong không độc quyền mà càng phổ biến cho nhiều người có nghề để cải thiện cuộc sống thì thật là hạnh phúc cho bản thân. Nghề nuôi ong không phải là độc quyền mà là cơ hội cho nhiều người dân có nghề. HTX luôn tập trung xây dựng thương hiệu mật ong sạch, nguyên chất và thiết lập mối quan hệ với các kênh phân phối uy tín, từ bán lẻ, chuỗi cửa hàng thực phẩm sạch đến sàn thương mại điện tử. Khi nghề nuôi ong phát triển bài bản và chuyên nghiệp, người dân sẽ có sinh kế ổn định, đồng thời đưa mật ong Hương Sơn vươn xa hơn trên thị trường quốc gia và xuất khẩu. Anh Cường xởi lởi, chân tình nói.

Được biết, phong trào nuôi ong gần như phủ kín toàn huyện Hương Sơn cũ với hơn 21.000 đàn ong, cho sản lượng hàng trăm tấn mật mỗi năm. Việc xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm theo tiêu chuẩn OCOP là hướng đi chiến lược, tạo đà cho nghề nuôi ong địa phương phát triển bền vững, chuyên nghiệp và nâng cao giá trị kinh tế.

Tôi nhớ có lần ông Ngô Đình Long - Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình Mục tiêu Quốc gia xây dựng Nông thôn mới tỉnh Hà Tĩnh nhận định: “OCOP đã tạo ra sinh kế bền vững, thúc đẩy kinh tế hộ gia đình và hợp tác xã. Đây là nền tảng quan trọng để Hà Tĩnh không chỉ đạt mà còn nâng cao chất lượng tiêu chí trong xây dựng nông thôn mới. Mỗi sản phẩm OCOP là một ‘viên gạch’ góp phần xây nên ngôi nhà nông thôn mới bền vững và có chiều sâu.”

Giai đoạn 2025-2030, tỉnh Hà Tĩnh đặt mục tiêu mỗi năm có thêm 20-30 sản phẩm OCOP đạt chuẩn, trong đó có các sản phẩm 5 sao, tập trung vào nhóm nông sản hữu cơ, sản phẩm chế biến sâu và sản phẩm gắn với du lịch cộng đồng. Song song đó, các làng nghề OCOP sẽ được hỗ trợ vốn, kỹ thuật và nâng cao năng lực cạnh tranh, nhằm tạo niềm tin, duy trì và phát triển nghề bền vững, đồng thời góp phần nâng tầm giá trị nông sản địa phương trên thị trường cả nước và quốc tế.

Đến Hương Sơn thấy bao nhiêu là chuyện lạ, người dân biết biến “nguy” thành “cơ” để phát triển, xây dựng quê hương ngày càng ấm no hạnh phúc, mọi người cùng đoàn kết, bình đẳng, làm giàu.

L.Q.K