Cách mạng tháng Tám năm 1945 là một trong những mốc son chói lọi nhất trong lịch sử dân tộc Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt vĩ đại của đất nước. Trong cao trào cách mạng sục sôi của cả dân tộc, Hà Tĩnh đã sớm tạo nên kỳ tích khi trở thành một trong những địa phương giành thắng lợi nhanh nhất, trọn vẹn nhất vào ngày 18/8/1945 mà hầu như không phải đổ máu. Thành công vang dội ấy là kết quả của quá trình chuẩn bị lâu dài, công phu, trí tuệ của Đảng bộ và nhân dân Hà Tĩnh, trong đó nổi bật lên vai trò đặc biệt, đầy bản lĩnh và sáng tạo của nhà cách mạng Phan Đăng Tài - một người con ưu tú của quê hương Nghệ An nhưng đã gắn bó mật thiết với phong trào cách mạng tại Hà Tĩnh.

Phan Đăng Tài (1910 - 1991)

Phan Đăng Tài (1910 - 1991) sinh ra tại xã Yên Thành, tỉnh Nghệ An trong một gia đình giàu truyền thống yêu nước và chống ngoại xâm. Cha ông là Phan Đăng Dư - một chiến sĩ từng tham gia khởi nghĩa Chu Trạc; ông ngoại là Trần Danh Tiêu - người từng dốc lòng hỗ trợ phong trào Văn thân chống Pháp. Môi trường gia đình đầy ắp những câu chuyện về các vị anh hùng dân tộc như Lê Doãn Nhã, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Thúc Trực đã sớm hun đúc trong tâm hồn ông lòng yêu nước nồng nàn và ý chí đấu tranh giải phóng dân tộc.

Trong thời gian theo học tại Trường Quốc học Vinh, Phan Đăng Tài sớm bộc lộ tư chất của một nhà cách mạng tương lai. Ông tham gia tích cực các phong trào bãi khóa đòi thả cụ Phan Bội Châu, tổ chức truy điệu cụ Phan Chu Trinh và nhiều hoạt động xã hội có tính chất chính trị sâu sắc. Dưới sự dìu dắt trực tiếp của người anh ruột là Phan Đăng Lưu - một lãnh tụ xuất sắc của phong trào cách mạng Việt Nam, Phan Đăng Tài đã sớm tham gia Đảng Tân Việt. Quá trình hoạt động và tham gia thành lập chi bộ đầu tiên ở quê hương đã giúp ông tích lũy những kinh nghiệm quý báu về kỹ năng tổ chức, phương pháp vận động quần chúng và xây dựng lực lượng chính trị – những yếu tố cốt lõi tạo nên tầm vóc lãnh đạo của ông trong những năm tháng cách mạng gian khổ sau này.

Năm 1934, Phan Đăng Tài được điều động về Hà Tĩnh. Trong bối cảnh thực dân Pháp và sau đó là phát xít Nhật kiểm soát chặt chẽ, ông vẫn khéo léo duy trì đường dây liên lạc với các cơ sở cách mạng. Năm 1945, tình hình chính trị chuyển biến phức tạp khi Nhật đảo chính Pháp và chính phủ Trần Trọng Kim ra đời. Phan Đăng Tài được bổ nhiệm làm Thương tá phụ trách kinh tế, tiếp tế và cứu tế của tỉnh Hà Tĩnh, sau đó được cử giữ chức Thủ lĩnh Thanh niên tỉnh.

Sự nhạy bén của một nhà cách mạng đã giúp ông biến những vị trí trong bộ máy của đối phương thành điều kiện thuận lợi để phục vụ sự nghiệp giành chính quyền cách mạng. Trên cương vị Thương tá, ông trực tiếp quản lý quỹ kinh tế và cứu tế của tỉnh. Bằng sự chính trực và tinh thần vì đại cuộc, ông đã bảo toàn nguyên vẹn nguồn lực này, không để kẻ địch tẩu tán, đồng thời sử dụng đúng mục đích. Khi khởi nghĩa thành công, ông bàn giao đầy đủ cho chính quyền cách mạng. Đây là hành động có ý nghĩa chiến lược, tạo nền tảng vật chất quan trọng giúp chính quyền mới sớm đi vào ổn định trong thời khắc chuyển giao lịch sử đầy khó khăn.

Đặc biệt, với tư cách là Thủ lĩnh Thanh niên, Phan Đăng Tài đã chủ động tập hợp, xây dựng khối thanh niên, trí thức trẻ, công chức tiến bộ và lực lượng Hướng đạo sinh. Dưới sự dẫn dắt của ông, họ dần tiếp cận với tư tưởng Việt Minh. Đầu năm 1945, ông chỉ đạo đưa lực lượng này vào các hoạt động cách mạng, chính thức mở rộng ảnh hưởng của Việt Minh đến mọi tầng lớp nhân dân, tạo dựng thế trận lòng dân vững chắc cho ngày Tổng khởi nghĩa.

Bằng uy tín cá nhân và khả năng thuyết phục, ông đã từng bước thực hiện việc "thanh lọc" đội ngũ quan lại tay sai tham nhũng, phản động. Đặc biệt, khi Thanh tra chính phủ Nguyễn Đình Ngân về điều tra tình hình, Phan Đăng Tài đã phối hợp cùng lực lượng thanh niên cung cấp thông tin chính xác, đẩy lùi những phần tử xấu, đưa những người có tư tưởng tiến bộ, có thiện cảm với Việt Minh vào các vị trí then chốt. Sự kiện Hà Văn Đại thay thế Nguyễn Khoa Nghi làm Tỉnh trưởng là kết quả của một quá trình vận động tinh tế, tạo ra bước đệm hoàn hảo cho ngày chuyển giao chính quyền. Việc làm suy yếu "cái vỏ" chính quyền cũ đã giảm thiểu tối đa sự kháng cự khi cách mạng bùng nổ, tránh cho nhân dân và lực lượng cách mạng những tổn thất không đáng có.

Lệnh tổng khởi nghĩa giành quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 được toàn thể nhân dân đồng tình, hưởng ứng. Ảnh tư liệu

Ngày 18/8/1945, một phái đoàn của Việt Minh gồm Trần Hữu Chương, Phan Đăng Tài, Lê Lộc, Lê Ngọc Cương, Phạm Lượng đi ô tô đến gặp Tỉnh trưởng Hà Văn Đại, sau đó Phan Đăng Tài được cử làm Chủ tịch lâm thời Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Hà Tĩnh. Trên cương vị này, ông đã trực tiếp đứng đầu đoàn đại biểu Việt Minh thực hiện cuộc đàm phán tại dinh Tỉnh trưởng Hà Văn Đại. Sự xuất hiện đầy tự tin của một người từng là quan chức trong chính quyền cũ, nay đại diện cho ý chí dân tộc, đã tạo nên một áp lực tâm lý cực lớn đối với Tỉnh trưởng Hà Văn Đại. Bằng lý lẽ sắc bén và uy thế của lực lượng cách mạng đang lên, ông đã buộc chính quyền đương nhiệm phải trao lại toàn bộ ấn tín, chính thức chuyển giao quyền lực cho nhân dân.

Sau khi tiếp quản dinh Tỉnh trưởng, Phan Đăng Tài tiếp tục chỉ đạo lực lượng tiếp quản kho bạc, các cơ quan hành chính và quân sự một cách nhanh gọn. Thắng lợi tại Hà Tĩnh không đổ máu là minh chứng rõ nét nhất cho nghệ thuật tổ chức, khả năng dự báo và trình độ vận động chính trị điêu luyện của ông.

Sau năm 1945, Phan Đăng Tài tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng như Chủ tịch Ủy ban Cách mạng lâm thời tỉnh Hà Tĩnh, Phó chủ tịch Ủy ban kháng chiến hành chính tỉnh Hà Tĩnh, Chánh văn phòng Ủy ban kháng chiến Hành chính Liên khu 4 và công tác tại Báo Nhân dân. Dù ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng luôn thể hiện phẩm chất của người cộng sản kiên trung. Tháng 7 năm 1991, ông qua đời, để lại niềm tiếc thương vô hạn.

Nhìn lại lịch sử cách mạng tại Hà Tĩnh, Phan Đăng Tài xứng đáng được tôn vinh như một nhân vật tiêu biểu, một trí tuệ cách mạng sắc bén. Công lao của ông không chỉ nằm ở thắng lợi nhanh chóng của cuộc khởi nghĩa tại địa phương, mà còn ở bài học vô giá về sự kết hợp hài hòa, uyển chuyển giữa đấu tranh bí mật và công khai, giữa việc lợi dụng vị thế hợp pháp để xây dựng sức mạnh cách mạng. Đóng góp của Phan Đăng Tài đã đưa Hà Tĩnh trở thành "lá cờ đầu" trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám. Tên tuổi và cuộc đời của ông là một phần không thể tách rời trong lịch sử vẻ vang của dân tộc, là tấm gương sáng ngời cho thế hệ hôm nay và mai sau về lòng yêu nước, sự mưu trí và tinh thần cống hiến trọn đời vì độc lập, tự do của Tổ quốc Việt Nam.

P.Đ.T

____________

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng, Cách mạng tháng Tám (1945), Nxb Sự thật, Hà Nội, 1971.

2. Đặng Duy Báu (chủ biên), Lịch sử Hà Tĩnh, Tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2000.

3. Hoàng Lê (chủ biên), Gương sáng dòng họ, tập 2, Nxb Lao động, Hà Nội, 2004.

4. Phan Đăng Tài, Hà Tĩnh những ngày đầu khởi nghĩa, Nhân dân cuối tuần, số 3314981 ngày 18/8/1998.

5. Viện Lịch sử Đảng, Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1985.